Omringd door water
Kraanwater is duinwater op Schiermonnikoog
Schiermonnikoog heeft zijn eigen water. Onder het eiland ligt een zoetwaterbel die is gevormd door regenwater dat langzaam in de bodem zakt. Het is de enige bron van drinkwater voor het eiland – er is geen rivier die de zoetwaterbel aanvult en er loopt geen waterleiding vanaf het vasteland die bijspringt als de vraag stijgt. Eén zoetwatervoorraad die langzaam wordt aangevuld door regen en waarvan het hele eiland afhankelijk is. Dat maakt elke druppel drinkwater bijzonder.
De zoetwaterbel onder het eiland
De grond van Schiermonnikoog zit vol met zoetwater: de zoetwaterbel. Deze bel wordt aangevuld wanneer het regent of sneeuwt boven het eiland. Het grootste deel van het regenwater verdwijnt in de grond en komt zo terecht in de zoetwaterbel, oftewel het grondwater.
Zoet water is iets lichter dan zout water. Hierdoor ‘drijft’ het zoete water op het dieper gelegen zoute water. Schiermonnikoog is immers een eiland dat helemaal is omringd door de zee. Als je diep genoeg graaft, kom je vanzelf bij het zoute zeewater terecht. Maar daarbovenop bevindt zich dus de zoetwaterbel. Alleen aan de randen van de zoetwaterbel is het water brak, omdat het daar vermengd raakt met het omringende zoute zeewater.
Terwijl het regenwater de grond in zakt, wordt het gefilterd door het duinzand. Hierdoor is het water in de zoetwaterbel al behoorlijk schoon. Drinkwaterbedrijf Vitens pompt water op in het westelijke duingebied van Schiermonnikoog. Vitens zuivert, ontkleurt en controleert vervolgens dit water, waarna het op het eiland uit de kraan komt.
Anders dan aan de wal is het niet mogelijk om de zoetwatervoorraad aan te vullen via sloten en kanalen, met bijvoorbeeld IJsselmeerwater. Er loopt geen waterleiding van het vasteland naar het eiland. De zoetwaterbel wordt alleen aangevuld als het regent of sneeuwt. Als het lange tijd droog weer is, daalt het grondwaterpeil op het eiland, omdat er wel water uit de zoetwaterbel verdwijnt. Dat gebeurt vooral door de natuur en door verdamping, maar ook door de winning van water, onder andere om te drinken, te douchen en de wc door te spoelen.
Het omgekeerde geldt ook: het afvoeren van regenwater is maar beperkt mogelijk (door water te lozen in de Waddenzee). Wanneer het lang en veel regent, stijgt hierdoor het grondwaterpeil en komen soms zelfs schelpenpaden onder water te staan.
Gevolgen voor de natuur
De natuur op Schiermonnikoog kan prima tegen nattigheid. Dat het waterpeil in de herfst en in de winter soms heel hoog is, kan voor de eilander natuur dus geen kwaad.
Droogte is een ander verhaal. Wanneer het grondwaterpeil te laag wordt, kunnen planten met hun wortels geen vocht meer opnemen en daardoor afsterven. Vooral in duinvalleien kan dit tot problemen leiden. Mooie planten zoals orchideeën, parnassia en watermunt kunnen zo verdwijnen. En voor dieren wordt het steeds moeilijker om nog een plek te vinden waar ze kunnen drinken.
Onder invloed van de klimaatverandering komen vaker droge en hete periodes voor. Hierdoor krimpt de zoetwaterbel meer dan in het verleden. Het grondwaterpeil daalt dan nog verder, waardoor de gevolgen voor de natuur groter zijn.
Anderzijds betekent klimaatverandering ook dat er een grotere kans is op langdurige zware regenbuien. Een groot deel van deze neerslag komt ten goede aan de zoetwaterbel. De regen die in de polder en in het dorp valt, wordt echter deels afgevoerd naar het wad – via het riool (dorp) en via de drainage (polder).
Wees wijs met water
In de zomer is het veel drukker op het eiland. Met meer mensen groeit de vraag naar water, terwijl de zoetwaterbel nauwelijks wordt aangevuld – zeker nu zomers droger en langer worden. Genoeg reden om met name in de zomermaanden zuinig te zijn met drinkwater. Dat kan bijvoorbeeld door kort te douchen, de kleine knop van de wc te gebruiken, planten water te geven uit de regenton en alleen te wassen als de wasmachine vol is. Zo houden we samen het eiland mooi.
Voor extra tips om water te besparen kun je kijken op https://waterweter.vitens.nl/waterweter.vitens.nl/
Drinkwaterwinning
In onderstaand artikel vertelt omgevingsmanager Lianne Hummel van Vitens over het belang van het vasthouden, besparen en schoonhouden van het eilander water.
Lianne Hummel: “Als het flink regent, zijn we bij Vitens heel blij!”
Schiermonnikoog is zelfvoorzienend als het gaat om drinkwater. Onder het eiland ligt namelijk een grote zoetwaterbel met water voor iedereen die op het eiland woont en die het eiland bezoekt. Lianne Hummel is omgevingsmanager van drinkwaterbedrijf Vitens, de organisatie die het drinkwater produceert, distribueert en de kwaliteit streng in de gaten houdt. Hummel: “Al het regenwater dat op het eiland valt, wordt via het duinzand natuurlijk gezuiverd waarna het in een periode van ongeveer 25 jaar naar de zoetwaterbel sijpelt. Omdat er meer regen valt dan er verdampt, zakt een deel van het water in de ondergrond. Eigenlijk vult alle regen die in de grond zakt naar de zoetwaterbel. De zoetwaterbel wordt dus direct gevoed door regenwater. Het duurt ongeveer 25 jaar voordat het water de diepte bereikt waarop onze putten zitten en wij het oppompen. Vitens pompt het water op, zuivert het -zodat het voldoet aan de eisen van drinkwater- en levert het water via de drinkwaterleidingen naar klanten op het eiland. Als het flink regent, zijn we bij Vitens dus, voor wat betreft de waterhuishouding, eigenlijk heel blij.”
Vitens heeft aan de ene kant de plicht om drinkwater te leveren zodra watergebruikers de kraan openzetten, maar voelt tegelijkertijd ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zo heeft de organisatie zich gecommitteerd aan de nationale ambitie om het drinkwatergebruik in Nederland terug te brengen van 128 liter naar 100 liter per persoon per dag. Dat geldt dus ook voor inwoners van Schiermonnikoog.
Hummel: “Wat we zien op Schiermonnikoog is dat de vraag naar water toeneemt. Vooral in de toeristische periodes zoals de zomervakantie zien we een piek, alhoewel het watergebruik over de hele linie is gestegen. Ook zal de vraag naar drinkwater de komende jaren in Nederland toenemen. Toeristen weten het eiland niet alleen in de zomerperioden te vinden en als ze komen, maar verblijven er ook langer. Om ervoor te kunnen zorgen dat ook in de toekomst het eiland zelfvoorzienend kan blijven, vragen we onze klanten daarom om drinkwater niet onnodig te verspillen. Maar we snappen ook dat wanneer je op vakantie bent, je niet let op een druppeltje meer of minder. De zoetwaterbron kan wel onder druk komen te staan. Aan de ene kant door de toenemende vraag naar water. En aan de andere kant door klimaatverandering. Als de temperatuur stijgt, wordt de druk van het zoute water van de zee op het zoetwaterbel steeds groter. Dat willen we natuurlijk niet.”
Door mensen bewust te maken van de bijzondere situatie op Schiermonnikoog hoopt Vitens dat mensen de waarde van het eilander water inzien. Water om spaarzaam mee om te gaan maar ook van te genieten natuurlijk. Lianne Hummel vindt zelf het water van Schiermonnikoog een van het lekkerste drinkwaters van Nederland. “Het verschil met drinkwater gemaakt van oppervlaktewater proef ik meteen. En er zit kalk in. Goed voor je botten.”
Op Schiermonnikoog wordt sinds de jaren vijftig water gewonnen. “We hebben twee waterwingebieden die omringd worden door grondwaterbeschermingsgebieden. De grondwaterbeschermingsgebieden zorgen ervoor dat de grond rondom de waterwingebieden schoon blijft en dat er bijvoorbeeld niet geboord mag worden. Het waterwingebied bij de Westerplas is vrij toegankelijk. Op de Oude Zeedijk liggen de putten op een rijtje. Het waterwingebied in de buurt van het Zwarteduinpad is overigens niet vrij toegankelijk.